پيش‌بينى شده و طرّاحى شده . 3 . تحريف در عهد خليفه عثمان صورت گرفته باشد . 4 . تحريف در عهد امويان صورت گرفته باشد ، چنان كه به حجّاج بن يوسف ثقفى نسبت داده مىشود . يك حالت پنجم نيز وجود دارد ، كه نمىتوانيم تصور كنيم كه تحريف در آن حالت صورت گرفته باشد ، و آن اين كه فرض كنيم تحريف از سوى برخى افراد عادى از اقشار مختلف مردم ، صورت گرفته باشد . زيرا ، آنان ، با وجود يك سلطهء دينى كه قرآن كريم را مىشناسد ، و در برابر بازيگريها از آن حمايت مىكند ، و مرجع رسمى تعيين آيات و كلمات قرآن در نظر مردم است ، قدرتى براى اين كار نداشته‌اند . حالت اوّل را مىتوان از دو جنبه مورد گفتگو قرار داد : الف ) نتيجه‌اى كه ما پيش از اين به هنگام مطالعه و تحليل تاريخ جمع قرآن به آن رسيديم ، مبنى بر اين كه اصل كار جمع‌آورى و تدوين در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله انجام پذيرفته باشد ، و در آن صورت ، قرآنى كه جمع آن در عهد رسول اعظم صلّى اللّه عليه و آله انجام پذيرفته است ، نمىتواند دقيق و متقن نبوده باشد . زيرا ، رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله ناظر بر جمع آن بوده است و با وجود اين قرآن ديگر جايى براى تصوّر وقوع غفلت يا اشتباه از سوى شيخين يا ديگران نخواهد بود . چنان كه نمىتوان نرسيدن بعضى آيات قرآنى را به دست آنان احتمال داد . ب ) فراهم بودن عوامل متعدّدى براى آن كه قرآن كريم به طور كامل نزد جماعتى انبوه از مسلمانان بوده باشد ، و اين مطلب ، ضمانتى حقيقى براى رسيدن قرآن كريم به طور كامل به دست دولتمداران در عهد شيخين بدون هيچ نقيصه ، به وجود مىآورد . اين عوامل را مىتوان به ترتيب ذيل تلخيص كرد : 1 . قرآن كريم دل‌انگيزترين متون ادبى ، و از نظر تعبيرات و مضامين بليغ‌ترين كتابى است كه به دست بشر رسيده و عرب زبانان اهتمام فراوانى به اين گونه متون داشته‌اند ؛ زيرا ، فرهنگ خود آنان بوده است ؛ خواه از جنبهء تعبير ، خواه از جنبهء فكرى و اجتماعى ؛ و مشاهده مىكنيم كه آثار اين اهتمام در زندگى خصوصى و عمومى آنان منعكس شده است : اشعار عربى و ديگر متون ادبى را از بر كرده و بسيار تكرار مىكردند ؛ باشگاهها و بازارها